Следи го Антропол преку Google Меѓу осумте милијарди припадници на видот хомо сапиенс кои ја населуваат оваа планета, односно 6,2 милијарди возрасни припадници на видот кој, благодарение на низа биолошко-еволуциски околности, стекнал способност практично да управува со неа во корист или на штета на останатите организми со кои ја дели планетата, не постои ниту една личност за која можеме да кажеме дека како карактерна особина ја краси – мрзеливоста.
Никаде не можеме да најдеме човек кој по својата природа е мрзелив и самоуверено да му го припишеме епитетот „мрзливец“. Оваа теза на повеќето луѓе веднаш им изгледа во најдобар случај идеалистичка, а во најлош – целосно апсурдна. Природната реакција на многумина на ваквата изјава би била автоматско несогласување и наведување примери на свои познаници за кои сметаат дека се „мрзливци“, пишува Доминик Шариќ.
Кога би продолжиле да ги опишуваат тие луѓе со такви епитети, многу брзо би увиделе дека под површната карактеризација на личноста се крие низа проблеми кои воопшто немаат врска со конкретниот поединец во нашето општество, туку дека некои лични проблеми се симптом на поширока болест на заедницата и на целосно погрешната перцепција за тоа што всушност треба да претставува работата за човекот.
Тривијалноста на поимот мрзеливост
Без разлика дали станува збор за шивачка од Бангладеш која макотрпно работи 80 часа неделно, во услови на непостоечки работнички права, на парчиња облека што некој западњак ќе ги облече двапати во животот по купувањето, или за работник на прекуокеанска нафтена платформа, вечен студент кој долгите зимски ноќи ги поминува на кафеанскиот шанк и ја чека златната прилика да ги положи оние два испити што ги влече веќе осум семестри, или пак за работник кој постојано е на боледување или преживува од надоместок за невработени, речиси секој од околу шесте милијарди работоспособни луѓе на Земјата во одреден момент доживеал, било на работа или во приватниот живот, да му биде залепена таа неславна титула – „мрзливец“.
Автомеханичарот кој во брзање заборавил да врати некакво капаче од филтерот за кабината на автомобилот, од надмен муштерија ќе биде почестен со тој назив, како и со придружните епитети – неспособен, идиот, битанга… без оглед на тоа што таквата квалификација воопшто не му прилега на човек кој извршува тешка физичка работа на просечно 20 автомобили дневно, постојано натопен со разни масла и мазива.
Од друга страна, муштеријата што го нарекла така може да биде син на некој директор, кој моментално е на измислена пракса во компанијата на својот татко, по завршувањето на приватен факултет, и не е способен сам да научи да го смени тој филтер на својот спортски автомобил, што инаку го добил на подарок од татко му. А тоа е постапка што сопственикот на возилото многу често може и сам да ја изврши.
Тешко дека некој му го припишал на овој угледен граѓанин епитетот што толку лесно му бил даден на автомеханичарот тој ден. Нашата бангладешка шивачка од примерот погоре можеби ќе има слична поплака за својата работа од страна на раководителот на фабриката, кој ќе се жали дека таа работи исклучиво онолку колку што е потребно за да ја исполни пропишаната норма за шивачка.
Дома ќе ја пречека сопругот кој се жали дека нема зготвена вечера или свекрвата која му се жали на сопругот дека таа не сака да ѝ помогне во подготовката на вечерата. На работникот од платформата, сопругата веднаш по враќањето дома ќе му префрли дека не ја искосил тревата зад куќата и дека понекогаш би требало да го однесе синот во играчница наместо постојано да оди со пријателите на риболов.
Одеднаш имаме двајца целосно функционални и конструктивни припадници на општеството кои во дадените околности стануваат – мрзливци. Веќе на површината гледаме дека оваа определба всушност нема никаква реална тежина ниту смислена поткрепа во целокупното функционирање на општествените односи. Сепак, тоа не значи дека во минатото не била користена за многу злонамерни цели и дека не била алатка за воспоставување на најтешките облици на потчинување.
Мрзеливоста како квазиидеолошка определба за доминација над загрозените групи
Увидуваме дека зад овој епитет, кој често се перципира како безопасен и невин, всушност се кријат аспекти на поширока општествена доминација и потчинетост. Синот на директорот не е мрзливец, бидејќи како би бил кога ги има сите тие пари и автомобили со кои располага, а потекнува и од „угледно“ семејство. Истото важи и за раководителот на бангладешката фабрика за евтина работна сила, од која, по некоја магија, облеката излегува на пазарот само затоа што тој се грижи исцрпените работнички цел ден да седат пред шивачките машини.
Од овој пример понатаму можеме да ги прочитаме јасните обрасци на иживување врз жените во една патријархална средина. Слично нешто забележуваме и во примерот со работникот на платформата, иако во многу поблага форма на нереална поделба на „машки“ и „женски“ работи во домаќинството, што е остаток кој во денешниот урбанизиран и забрзан свет целосно ја изгубил својата реална смисла.
Понатаму, тука доаѓа до израз и еден акутен проблем – алиенацијата, односно отуѓувањето на човекот од светот што го опкружува, бидејќи тој почнува да го перципира како несоодветен за сопственото постоење и во него повеќе не гледа никаква смисла. За проблемот на алиенацијата секако ќе стане збор и понатаму, но тука треба повторно да се вратиме на тоа како концептот на мрзеливоста претставува исклучително перфиден и злонамерен инструмент за воспоставување различни форми на општествена доминација.
За тоа многу може да ни каже историјата на модерното капиталистичко општество. Иако е очигледно дека концептот на мрзеливоста се применувал уште во сумерското и античкото време, својата идеолошка, или подобро кажано квазифилозофска, односно квазиидеолошка форма ја добива во периодот на раѓањето на колонијална Америка и во рамките на доминантната етика на новодоселените пуританци.
Паралелно со развојот на капиталистичкиот модел на економски активности во Европа, на теолошко и филозофско поле се развиваат доктрините на различни протестантски деноминации. Првично развиени како внатрешноцрковен протест против акутната корупција на римските папи, декаденцијата на нивната курија и на добар дел од локалното свештенство, протестантските деноминации со својата етика значително менуваат некои повеќевековни парадигми.
Од познатиот проглас на Мартин Лутер кај црквата во германскиот град Минстер до денес, различни протестантски секти доминираат во приближно половина од земјите кои некогаш биле целосно католички делови на Европа. Протестантизмот во тоа време бил, освен теолошки, воедно и идеолошко-етички експонент на богатото благородништво, новонастанатата трговска и занаетчиска класа создадена во градовите на таканаречениот мрачен век, попрецизно кажано, на оние сталежи кои биле пионери во замената на стариот феудален поредок со новиот капиталистички модел.
Од политичка гледна точка, благородништвото во многу области каде што влијанието на Римската црква ослабело со отворени раце ги прифатило новите учења, бидејќи тоа често им овозможувало да преземат управување со земјиштето во сопственост на црквата, додека кралот на некое кралство би се ослободил од авторитетот на „божјиот пратеник на Земјата“ и со тоа би имал поголема автономија во управувањето со своите земји.
Во тоа имале уште поголема поддршка во одделни градови, каде што се развил слој трговци и занаетчии и каде што се појавил акумулиран капитал каков што го подразбираме денес, а населението во голема мера функционирало според принципите на економија карактеристична за капиталистичкиот модел. Да се гледа раѓањето на протестантската теолошка доктрина и често споменуваната „протестантска етика“, односно новата перцепција на човекот кон работата и неговата улога во општеството, надвор од овој контекст, едноставно е погрешно и антиисториски.
Доволно е само да се погледне конфесионалната карта на „стариот“ континент и веднаш се забележува дека новата доктрина ја прифатиле Британија, поголемиот дел од Германија, Холандија, Швајцарија итн., односно држави кои биле пионери во воведувањето предмодерен капитализам на светско ниво, додека државите како Италија, Шпанија и Португалија, освен католицизмот, го задржале и феудалниот економски оквир практично до длабоко во XIX век, а со тоа и позаостанат облик на економска активност кој не можел да генерира капитал и профит.
Исклучок била Франција, која останала католичка, но чија револуција кон крајот на XVIII век практично го уништила феудализмот, но тогаш револуционерните идеи веќе не морале да имаат теолошка заднина за да постигнат политички успех. Државите на Пиринејскиот Полуостров на крајот платиле висока цена во однос на конкурентноста во колонијалното натпреварување со општествено понапредните земји од протестантската средина, дури и покрај тоа што располагале со практично неограничени ресурси од Новиот свет, кои ги експлоатирале во услови на ропска работа на домородното население и робови донесени од Африка.
Раѓањето на новиот економски поредок барало и промена на начинот на размислување. Таканаречениот мрачен среден век, кој и покрај навистина тешките услови за живот на населението неоправдано го добил тој епитет, всушност бил мит создаден од просветителските интелектуалци во желбата своето „доба на разумот“ да го спротивстават како супериорно на периодот во кој навистина доминирал ненаучен и верски догматски поглед на светот.
На пример, денес знаеме дека во тој период смртноста на децата до 15 години се намалила за околу 20 отсто во однос на периодот на врвот на моќта на Римското Царство во I и II век од нашата ера, а слично било и со веројатноста човекот да преживее до 35-годишна возраст. Животот на средновековниот кмет, кој сепак имал некаков вид лична слобода, сигурно бил подобар од животот на робот во антиката, а тој веројатно имал значително поголем квалитет на живот од неговиот потомок кој живеел во периодот на протестантско-католичките верски конфликти во првата половина на XVII век, кои збришале една третина од населението на Западна Европа.
Сличен мит, создаден во контекст на романтичарското литературно движење и развојот на националната свест во XIX век, а кој сè уште во училишните учебници се третира како историски факт, е, меѓу другото, тезата за „доселувањето на Хрватите во седмиот век во празна куќа“, која денес ниту еден сериозен историчар што се занимава со тој период не ја сфаќа сериозно – ниту периодот на доселувањето, ниту идејата за „празната куќа“ на некогашниот римски Илирик.
Средновековието со себе носи и заборавен однос кон работата, кој во голема мера е потиснат со пробивот на капитализмот и споменатата „протестантска етика“, која теоретски, научно и идејно во своето капитално дело „Протестантската етика и духот на капитализмот“ ја обработува Макс Вебер, име познато веројатно на секој студент од хуманистичките науки, особено на социологијата, која тој ја основал како посебна наука.
Најнапред, тука е потребно да се демистифицира животната средина на средновековните пониски слоеви, која под влијание на споменатите предрасуди и подоцнежните просветителски погледи ја гледаме погрешно. Иако навистина постоеле слоеви на пониски занаетчии и калфи кои работеле според принципот на капиталистичкиот модел на работен ден во прединдустриското производство, средновековното кметство и селанство не познавале никаков концепт на „работно време“, како што, се разбира, земјоделството како дејност не познава таков концепт во таа смисла.
Просечниот селанец од тој период во системот на феудалното кметство ја обработувал земјата на благородникот дадена на користење, со чија обработка ја обезбедувал својата егзистенција и му плаќал, најчесто, данок во натура на сопственикот на земјата. Така уредената дејност, гледано од перспектива на современиот човек, неиронично го става кметот во положба на самовработено лице кое над себе нема претпоставен. Феудалецот, сè додека тој редовно го плаќал данокот во натура, не се интересирал за секојдневната работа на своите закупци.
Исклучок била работната обврска (кулук) на кметот кон феудалецот на земјиштето кое не било дадено под закуп и со кое тој директно управувал, а која барала користење на рачниот труд на кметовите. Сепак, таа ретко каде траела подолго од 15 дена годишно. Природата на земјоделската дејност на кметовите автоматски наложувала прекин на работата во зима, навечер, за време на жешките летни попладниња и во дождливите денови.
Понатаму, бидејќи станувало збор за многу побожно општество, кметовите, со поддршка на црквата која сакала да ја зачува духовната хегемонија, празнувале значителен број верски празници, убедливо повеќе отколку ние денес, така што тие денови, со „божји благослов“, биле неработни. Кога сè ќе се собере и одземе, средновековниот кмет, денес симбол на несреќна судбина и немилосрдна експлоатација, немал повеќе од 150 ефективни работни денови годишно, значително помалку од современиот човек, кој често двојно повеќе денови годишно ги поминува на работа.
Секако, не треба да се создаваат илузии дека со тоа и квалитетот на животот бил подобар, ниту дека феудализмот е решение за работничките проблеми какви што ги имаме денес. Сепак, факт е дека ни е одземена значителна количина слободно време. Каде тогаш се случил краткиот спој за ние, како поединци, да прифатиме да го замениме „годишниот одмор од 200 дена годишно“ со 40, 60 или дури 80 работни часа неделно?
Мрзеливоста како таква, во средновековието, концептуално не била поврзана со физичката, мануелната или која било друга форма на световна работна дејност, иако токму тогаш била препознаена и конципирана како еден од седумте кардинални гревови. Но тука станува збор за строго теолошка определба и главно се однесува на монасите и свештенството кои не ги извршуваат молитвите и празнувањата, а во нешто помала мера и на поширокиот народ во извршувањето на истото. Иако во изворите можат да се најдат различни навреди и ласцивни коментари насочени кон кметовите и селаните (безбожници, пијаници, глупаци итн.), ниту еден извор не ги нарекува „мрзливци“ на начинот на кој денес би го користеле тој термин.
Во таа смисла е и донекаде Статутот за уредување на работништвото што го издала англиската круна во 1351 година, каде што се користи терминот „idle“ за опишување на однесувањето и практиките на селаните и кметовите. Сепак, и тогаш и денес „idle“ или „idleness“ тешко би можело да се преведе како „мрзеливост“, туку повеќе како немарност, небрежност и слично, можеби најдобро со далматинскиот термин „лаган“.
Дека тој текст не се занимава со „мрзливците“ говори фактот што правниците кои го составиле не се жалат дека селаните одбиваат физичка работа, туку кулук на црковните и благородничките имоти. Треба да се забележи дека овој статут бил донесен една година по пандемијата на чума, која збришала една третина од населението на Европа, а селаните одбивале работна обврска едноставно затоа што речиси никој не останал да ја обработува нивната закупена земја, од која зависела нивната гола егзистенција. Англиските селани набрзо ќе се ослободат од оваа обврска, што заедно со порастот на трговијата и занаетчиството во земјата означило напуштање на заостанатиот феудален поредок во корист на протокапиталистичкиот.
Освен што била една од првите земји што ги отфрлиле феудалните рамки, Англија била и една од првите земји што го прифатиле протестантизмот. Како тогаш дошло до промена на парадигмата? Како и сè друго во тој свет, за нешто да стекне легитимност, морало да има одредена теолошка рамка, а неа ја дала новата верска етика. Бидејќи европското општество на крајот од таа ера правело брза транзиција од систем кој економијата ја врзувал за земјиштето, земјоделството и давањата во натура кон систем кој тежнеел кон генерирање профит во пари преку трговија, мануфактура, банкарство и слично, старите филозофски и теолошки рамки едноставно морале да бидат напуштени.
Грубо кажано, протестантизмот напуштил низа верски празници, прослави и иконографија што Црквата дотогаш ги негувала, дополнително ги формализирал преостанатите празници и го намалил нивното севкупно значење, ја децентрализирал теолошката мисла и почнал да го поврзува човековиот успех на овој свет со добриот однос со Бога, што претставувало значително отстапување од католичката традиција, која акцентот го става на спасението во вечниот живот и до ден-денес на некој начин ја фетишизира сиромаштијата, изразувајќи надеж дека на оној свет ќе биде подобро.
Што всушност Вебер и другите мислители го оцениле како „протестантска етика“, која во некои земји ја заменила католичката или ја натерала старата традиција да ревидира многу свои поставки во земјите каде што останала на сила? Протокапиталистичките и капиталистичките држави ги прифаќале учењата на Лутер и другите реформатори од една едноставна причина – световната работа, која сега станала генератор на профит за сопствениците на средствата за производство и нивните политички и верски експоненти, станала света должност на човекот, не помалку од молитвата или присуството на миса и празнувањето на некој празник.
Неизвршувањето на работната дејност како таква станало категорија на морална изопаченост, што било нешто дотогаш невидено во старата католичка есхатологија. Кога ќе се земе предвид фактот дека работата во заостанатиот и надминат феудален модел всушност претставувала активност потребна за гола егзистенција, додека владејачките класи главно собирале давања во натура, сосема е јасно дека капиталистичките држави и покраини, кои својата економија почнале да ја темелат на експлоатација на трудот и производите на пониските општествени класи и врз основа на вишокот вредност создаден преку тој труд генерирале профит, сега главно во парична вредност, многу брзо го прифатиле протестантизмот како нова општествена определба и започнале политички и теолошки бунт против авторитетот на римскиот папа.
Згора на тоа, социолошкото јадро на протестантизмот го сочинувале токму пониското благородништво и новопеченото граѓанство, и каде и да можеле да се ослободат од политичкото влијание на папата и католичкото свештенство – таму на крајот триумфирала некоја од протестантските деноминации. Калвинистите, една од доминантните протестантски секти, верувале во концептот на предестинација, односно дека Бог однапред одредил точно кои луѓе се предодредени за спасение и живот во рајот.
За да утврдат кој е точно предодреден за тоа, почнале да бараат знаци во земниот живот. Така, оној кој успевал да живее подобро од своите сограѓани, кој морал помалку да работи тешки физички работи, а сепак успевал да заработи пари и богатство, веројатно веќе бил предодреден за вечен живот по земната смрт. Тоа подоцна го прифатиле и методистите, баптистите, пиетистите и пуританците, припадници на сектата која меѓу првите се доселила на подрачјето на Новиот свет, кој подоцна ќе стане бастион на светскиот капитализам – САД.
Токму под влијание на таквата идеологија денес ја перципираме мрзеливоста како категорија на морална изопаченост, а не како дел од некој поширок општествен проблем. Додека и во Европа по индустриската револуција концептот на мрзеливоста бил користен како идеолошко оружје против обесправеното работништво, не помалку отколку во САД, особено треба да се анализираат крајно перфидните и нехумани поставки што се кристализирале во тоа општество.
Токму пуританската етика таму имала можност да изгради општество според сопствената слика од нула, што не било случај во Европа. Затоа не изненадува што и денес работничките и човековите права во тоа општество се значително позагрозени отколку на „стариот“ континент. Како што владејачките класи во САД успеале уште од почетокот да наметнат таков начин на живот, така успеале и да ги потиснат различните движења за работнички права, кои, на пример, во Европа постигнале многу подобри резултати.
Идејата дека продуктивноста е израз на Божјата милост кон човекот и дека некој кој не е способен да ги исполни своите обврски или, и покрај тоа што успева, останува сиромашен и беден, го доживува својот прв голем тест во колониите со развојот на ропството, каде што немилосрдно била користена. Пуританските и другите протестантски секти, со чести дополнителни образложенија од Библијата за да го оправдаат ропскиот систем и расизмот кон црното и домородното население, за тестирање на својата нова идеологија го имале токму тој неславен систем.
На робовите им се проповедало дека, иако не биле родени под Божјата милост, на крајот со својата послушност и покорност кон господарите ќе бидат наградени со вечен живот поради тешката работа што морале да ја извршуваат. Така, страдањето на робовите ја зајакнувало нивната „морална личност“, а ако некој роб случајно работел малку помалку од најпродуктивните робови, веднаш бил прогласуван за мрзливец. Ако случајно се обиделе да побегнат од имотот во слобода, биле прогласувани за – погодете што – ментално болни, бидејќи како помалку вредни личности одбивале можност преку тешка работа и малтретирање да стекнат право на Божјата милост на оној свет.
Ниту „слободните луѓе“ не биле поштедени од ваквото морализирање. Пред да бидат извојувани правото на осумчасовен работен ден, боледувањето, платениот годишен одмор и слично, работниците неретко поминувале и по 16 часа дневно на работа, во целосно нехумани услови. Се разбира, над нив бил спроведуван истиот идеолошки тренинг како и над робовите, што тие де факто и биле.
Не било невообичаено и деца помлади од 14 години да работат во рударски окна и да ги извршуваат најтешките работи, бидејќи поради нивната ситна градба можеле полесно да се движат во тесниот простор, а сопствениците автоматски добивале работници кои можеле помалку да ги плаќаат. Оваа измама преживеала и во модерното време, и покрај генерално посекуларизираното општество. Премисата дека прекумерната работа е морална доблест, а желбата за слободно време, одмор и, генерално, уживање во животот е доказ за моралните недостатоци на човекот, капитализмот ја задржал до денес и за тоа повеќе не му се неопходни теолошки оправдувања.
Митот за личниот, социјалниот и економскиот напредок преку напорна работа денес најдобро се одразува преку познатото американско клише „Pull yourself by your bootstraps and go to work!“, кое веројатно во одреден момент го слушнала секоја млада личност во САД од своите родители, роднини и познаници, а најдобро би можело да се преведе како „засучи ги ракавите и фати се за работа!“.
По излегувањето од Големата депресија преку реформите на Њу дил, ентузијазмот по триумфалната победа на САД во Втората светска војна и големиот економски подем во 50-тите и 60-тите години на минатиот век, овој мит донекаде имал реална поткрепа во стварноста, бидејќи тој период ја создал американската средна класа која имала висок животен стандард – куќа, автомобил, патувања – дури и со само една плата, најчесто на машкиот „глава на семејството“.
Дури и ако го занемариме расизмот, сексизмот и класниот антагонизам што владееле во тоа општество, тој краток период сè уште ја одржува оваа парадигма жива. Денес реалноста е прилично поинаква и луѓето често работат две работи само за едвај да ја платат киријата и да преживеат, оние кои сакаат да создадат семејство го одложуваат тоа поради недостиг на средства, дошло до целосен колапс на социјалната кохезија, а многумина не можат да побараат здравствена помош која скапо се плаќа, додека милиони бездомници талкаат по улиците на американските градови итн.
Мрзеливоста како евтино и неубедливо прикривање на општествената алиенација
Во последно време гледаме поплава од текстови, често генерирани со помош на вештачка интелигенција, на различни портали и таблоиди за тоа како новата таканаречена генерација Зб одбива да работи и му дава приоритет на слободното време наместо на работата или заработката. Додека многу постари коментатори под тие текстови ја етикетираат младината како „разгалени мрзливци“, некои од нив овој феномен го согледуваат како позитивен тренд.
Навистина, речиси завршија со е-поштата и телефонските повици надвор од работното време, неплатената прекувремена работа, повиците за време на годишен одмор… многумина од младите на пазарот на трудот го одбиваат системот бидејќи како деца ги гледале своите родители кои доживеале „burnout“, плус често им доцнела платата или воопшто не им била исплаќана, а сега ги гледаат своите баби и дедовци кои најдобрите години од животот ги дале на божеството наречено Пазар и трпеле малтретирање од работодавачите, за да имаат пензија од 300 евра која не е доволна ни за покривање на сметките.
Некои од нив, иако се во значително малцинство, воопшто не сакаат да влезат на пазарот на трудот, дури ни под добри услови. Далеку од тоа дека станува збор за некој нов феномен. Во еден зачуван текст од Сумер, татко се жали на својот син дека по цел ден се дружи со пријателите на пазарот наместо да работи и да учи. Еден Римјанин се жалел дека младите во неговото време „не ги бива за ништо… само сакаат да пишуваат книги“.
Всушност, станува збор за ништо друго освен за форми на алиенација, односно отуѓување на човекот од дејноста што ја извршува. Таа настанува од едноставна причина – човекот ја перципира како нешто што не го исполнува неговото постоење со смислена работа. Дури и кога работата е добро платена, доаѓа до овој феномен.
Кај младите луѓе овој феномен е најизразен, без оглед на историскиот период што го разгледуваме, од едноставна причина што системот кај нив сè уште не го уништил духот на креативност и солидарност како кај постарите луѓе кои долго време се во машината за мелење на капитализмот. За жал, тие често не се способни ниту самите да го артикулираат тоа, па многумина навистина си замислуваат дека нешто не е во ред со нив, што може да биде извор и на сериозни психички заболувања!
Оттука, не постои мрзлив човек, туку постои само немотивиран човек! Ова навистина не е некаква страшна теза. Мрзеливоста и не може да постои во човекот. Многу полиња се посадени и многу куќи се изградени со неплатен труд на пријатели и познаници, на кои услугата во одреден момент им била возвратена со иста мера. Колкупати во слободното време сте отишле да му помогнете на пријателот да заврши некоја работа, а притоа не сте очекувале ништо за возврат? Дури и оној „најмрзлив“ пријател кој по цел ден игра игри и се финансира со џепарец од родителите дошол да ви помогне да го внесете мебелот во станот или отишол да помогне при собирањето компири на село.
Кај младите луѓе овој феномен е најизразен, без оглед на историскиот период што го разгледуваме, од едноставна причина што системот кај нив сè уште не го уништил духот на креативност и солидарност како кај постарите луѓе кои долго време се во машината за мелење на капитализмот. За жал, тие често не се способни ниту самите да го артикулираат тоа, па многумина навистина си замислуваат дека нешто не е во ред со нив, што може да биде извор и на сериозни психички заболувања!
Оттука, не постои мрзлив човек, туку постои само немотивиран човек! Ова навистина не е некаква страшна теза. Мрзеливоста и не може да постои во човекот. Многу полиња се посадени и многу куќи се изградени со неплатен труд на пријатели и познаници, на кои услугата во одреден момент им била возвратена со иста мера. Колкупати во слободното време сте отишле да му помогнете на пријателот да заврши некоја работа, а притоа не сте очекувале ништо за возврат? Дури и оној „најмрзлив“ пријател кој по цел ден игра игри и се финансира со џепарец од родителите дошол да ви помогне да го внесете мебелот во станот или отишол да помогне при собирањето компири на село.
Капиталистичкиот култ на продуктивноста перфидно го изопачува и искривува поимот на работа и преку наметнатата сопственост врз средствата за производство и извлекувањето на вишокот вредност ги убива природните импулси на човекот кон солидарност и креативност, што неретко е и неговата крајна цел, бидејќи создава покорна група луѓе која не поставува прашања и само „произведува“.
Дури и психологијата и психијатријата, на што гласно предупредувал и светски познатиот психоаналитичар Ерих Фром, под влијание на овој капиталистички култ свесно го занемаруваат овој проблем наместо да се обидат да го разоткријат како извор на многу психички заболувања и да му претстават на општеството јасна слика, без евтино криење зад академскиот јазик и делење таблети за смирување на нивните симптоми како да се бонбони.
На крајот, читателот/читателката не треба да го сфати овој текст како текст против „вредните луѓе“ кои навистина работат по неколку работи и со тоа заработуваат значителна сума пари, ниту пак ова е напис со кој се повикуваат луѓето да ја напуштат работата или целосно да се исклучат од пазарот на трудот, или на кој било начин да го менуваат својот стил и погледи кон животот.
Ако нешто, без разлика дали работите две работи или „живеете од денес до утре“, важно е да ги согледате овие системски проблеми и парадигми кои вештачки се пласираат во општеството. Од исклучителна важност е, ако некој навистина ве загрозува користејќи ги, да знаете да го препознаете тоа и да им го објасните своето гледиште на луѓето околу вас, но можеби најважно од сè – пред сè и на самите себе.
