Следи го Антропол преку Google „Меѓународниот систем што го познававме е урнат, повеќе не постои. Денес сме сведоци на раѓањето на нов поредок“, посочи претседателот на Србија.
Претседателот на Србија, Александар Вучиќ, од говорницата на Генералното собрание на Обединетите нации порача дека меѓународниот систем каков што светот досега го познавал „повеќе не постои“, дека се раѓа нов поредок со посложена и помалку предвидлива распределба на моќта, но и дека Србија, без оглед на притисоците, нема да се откаже од одбраната на својот територијален интегритет, Повелбата на ОН и Резолуцијата 1244 на Советот за безбедност.
Обраќајќи им се на учесниците на 81. заседание на Генералното собрание на ОН во Њујорк, Вучиќ голем дел од говорот посвети на кризата на меѓународното право, прашањето за Косово и Метохија, бомбардирањето на СР Југославија од страна на НАТО во 1999 година, двојните стандарди во толкувањето на територијалниот интегритет, европскиот пат на Србија, односите со САД, Кина и традиционалните партнери, реформата на ОН, како и предизвиците што ги носи вештачката интелигенција.
Претседателот на Србија оцени дека самата тема на овогодишното заседание – „Обнова на довербата, управување со трансформацијата, Обединети нации кои носат резултати за сите“ – добро го опишува моментот во кој се наоѓа светот, но изрази сомнеж дека со глобалната трансформација сè уште може целосно да се управува.
„Меѓународниот систем што го познававме е урнат, повеќе не постои. Денес сме сведоци на раѓањето на нов поредок“, рече Вучиќ.
Светот влегува во поопасна и понепредвидлива ера
Според него, новиот поредок сè повеќе се обликува околу два главни центри на моќ, додека истовремено се зајакнуваат регионалните актери кои располагаат со значителни политички, економски, воени и технолошки капацитети.
Светот, предупреди тој, влегува во период на „посложена и помалку предвидлива распределба на моќта“, во кој опасноста од конфликти е поголема отколку во изминатите децении.
Вучиќ оцени дека се промениле и самите облици на конфликтите и дека повеќе не станува збор само за класични војни меѓу држави.
„Конфликтите сè почесто се водат преку економски притисоци, технолошки ограничувања, борба за ресурси и пазари, сајбер-напади, дезинформации и обиди за влијание врз други општества“, наведе српскиот претседател.
Културните и идентитетските поделби, додаде тој, сè повеќе се политички експлоатирани, додека границата меѓу мирот и конфликтот станува сè понејасна.
За малите и средни држави, како Србија, таквото опкружување претставува посебен предизвик, бидејќи просторот за самостојно одлучување се стеснува, додека растат притисоците државите да се определат за една од страните.
Во исто време, нагласи Вучиќ, несогласувањата меѓу најмоќните актери сè почесто ги парализираат меѓународните институции кои би требало подеднакво да ги штитат сите земји.
„Традиционалниот систем на меѓународната правда е сериозно нарушен. Кога интересот ќе стане поважен од правото, истите правила не важат за сите“, рече тој.
„Сите денес се повикуваат на Повелбата на ОН, а многумина претходно ја газеа“
Претседателот на Србија оцени дека најголемиот проблем на современиот свет не е недостигот од правила и принципи, туку нивното селективно почитување.
Како што наведе, речиси сите земји денес се повикуваат на Повелбата на Обединетите нации и на принципите на меѓународното право, иако, според неговата оценка, некои од најмоќните држави самите ги прекршувале во минатото.
„Како да сакаат да ни кажат: нема врска што во минатото ја урнавме и ја прекршувавме таа Повелба, со што ја отворивме Пандорината кутија која е невозможно да се затвори, а денес сепак без последици би сакале да се вратиме во иднината“, рече Вучиќ.
Тој посочи дека за време на заседанието повторно се слушаат повици за почитување на меѓународното право, особено во контекст на војната во Украина, додека, како што оцени, некои од државите што ги упатуваат тие повици ги премолчуваат сопствените претходни постапки.
„Денес по секоја цена сакаат да се вратат на тие принципи кога гледаат дека помоќните и посилните прибегнале кон истите прекршувања што и тие ги спроведувале додека биле најмоќни и најсилни“, рече српскиот претседател.
Косово и Метохија како пример за двојни стандарди
Како клучен пример тој го наведе прашањето за Косово и Метохија и државите што ја признаа еднострано прогласената независност на Приштина.
Според Вучиќ, тие земји ја признале независноста на дел од територијата на Србија „без никаква основа во меѓународноправните документи“ и се обиделе да ѝ одземат 14 отсто од територијата.
„На многумина од вас тоа сега им звучи како далечно минато, но раните нанесени на меѓународното јавно право стануваат сè подлабоки и потешки“, рече Вучиќ.
Тој оцени дека поредокот заснован на Повелбата на ОН повеќе не постои бидејќи, како што рече, го урнале оние што „ги кинеле териториите на други земји заради сопствените политички и економски интереси“.
Вучиќ за 1999 година: Немаше одлука на Советот за безбедност
Посебен дел од говорот српскиот претседател посвети на бомбардирањето на СР Југославија од страна на НАТО во 1999 година.
Вучиќ потсети дека нападот го извршиле 19 земји членки на НАТО и нагласи дека за воената интервенција немало одлука од Советот за безбедност на ОН.
Тој наведе дека како оправдување за нападот тогаш било користено спречувањето на потенцијална хуманитарна катастрофа.
„Хуманитарна катастрофа не се случи“, рече Вучиќ, оценувајќи дека нападот врз Србија претставувал еден од моментите што најдлабоко го нарушиле меѓународниот поредок воспоставен по Втората светска војна.
Претседателот на Србија ги праша претставниците на државите дали се сеќаваат кои земји во Советот за безбедност гласале за бомбардирањето на СР Југославија.
„Немојте ни да се обидувате, бидејќи невозможно е да се сетите. Зошто? Затоа што таква одлука никогаш не била донесена. А за работите да бидат уште полоши, никој никогаш не ни се обидел да донесе таква одлука“, рече Вучиќ.
Тој оцени дека тогашните западни сили биле толку моќни што сметале дека не им е потребна одлука на Советот за безбедност.
„Ја газеа Србија, но не ја победија. Србија се крена како феникс од пепелта“, порача српскиот претседател.
Поддршка за администрацијата на Трамп
Вучиќ изјави и дека Србија ги поддржува активностите на администрацијата на американскиот претседател Доналд Трамп и дека во нив гледа можност за воспоставување поправеден светски поредок, како и, според неговите зборови, поодговорен однос кон Србија.
Тој потсети дека Србија и САД биле сојузници во двете светски војни.
Последиците од рушењето на принципите на меѓународното право, според него, денес се видливи на бројни боишта ширум светот.
„Оние што еднаш ги погазиле веќе немаат морално право да зборуваат за нив“, рече тој, обвинувајќи одредени држави дека, и покрај сопствените постапки во минатото, денес се поставуваат како „врховни учители“ за другите.
Остри пораки за Хрватска и усташката симболика
Претседателот на Србија се осврна и на ситуацијата во регионот, особено на појавата на усташки и нацистички симболи и слогани во Хрватска.
Вучиќ оцени дека за Србија е особено тешко кога во своето соседство гледа она што го нарече „повторно издигнување на нацизмот на пиедесталот на општествените вредности“, тврдејќи дека тоа особено се гледа во Хрватска преку употребата на усташки и нацистички симболи и пароли.
Тој потсети на страдањето на Србите, Евреите и Ромите во концентрациониот логор Јасеновац и порача дека српскиот народ не може да прифати „воскреснување на најстрашните духови од минатото“.
Поради тоа, како што рече, „моралните лекции“ од таквото опкружување се неприфатливи за Србија и српскиот народ.
„Кога прашуваме за Косово, ни велат да гледаме кон иднината“
Вучиќ рече дека веќе четири и пол години слуша лекции од западните земји за заштита на демократијата, Украина и принципите на меѓународното право.
Меѓутоа, како што кажа, Србија на тоа го поставува прашањето за односот кон Косово и Метохија.
„Како се однесувавте кон Косово и Метохија и кон територијалниот интегритет на Србија, кој е загарантиран со Повелбата на Обединетите нации и Резолуцијата 1244 на Советот за безбедност на ОН?“, праша Вучиќ.
Според него, одговорот најчесто изостанува или на Србија ѝ се вели да не гледа во минатото, туку во иднината.
„Кога ги прашуваме: ‘Дали и на Украина ѝ велите дека не се важни териториите за кои се бори?’, тогаш бесмислениот разговор прекинува и преминуваме на друга тема“, рече српскиот претседател.
Предупредување до земјите од глобалниот Југ: Внимавајте што потпишувате
Обраќајќи им се на земјите од глобалниот Југ, Вучиќ ги повика да бидат внимателни при склучувањето договори со големите сили.
„За сите договори што ги потпишувате со големите сили – отворете ги четирите очи“, порача тој.
Како пример го наведе Бриселскиот договор од 2013 година.
Вучиќ рече дека Србија ги исполнила обврските што ги презела, додека Заедницата на српските општини, која претставувала клучна обврска на приштинската страна, ниту по повеќе од една деценија не е формирана.
Потсети дека договорот бил постигнат со посредство и гаранции од Европската Унија, но дека тоа, според неговата оценка, не било доволно за да се спроведе неговата клучна одредба.
„Како претседател на Србија десет години се соочувам со сите можни трикови и притисоци за да се откажеме од целосното спроведување на она што е потпишано“, рече тој.
Сепак, порача дека Србија нема да се откаже.
„Србија ќе ја брани својата земја, својот територијален интегритет, Повелбата на ОН и Резолуцијата 1244 на Советот за безбедност на ОН“, нагласи Вучиќ.
Благодарност до 107 држави кои не го признале Косово
Вучиќ им се заблагодари на државите кои не ја признале еднострано прогласената независност на Косово, наведувајќи дека ги има 107.
„Знаеме дека многу од тие држави биле изложени на притисоци и знаеме дека зачувувањето на принципиелниот став понекогаш е многу потешко отколку што изгледа од страна“, рече тој.
„Ви благодарам за доследноста во непризнавањето на независноста на дел од територијата на Србија“, додаде Вучиќ.
Србија останува на европскиот пат, но граѓаните очекуваат резултати
Говорејќи за стратешкиот правец на земјата, Вучиќ повтори дека Србија останува на европскиот пат и дека ќе мора уште многу да направи за да стане полноправна членка на Европската Унија.
Тој ѝ се заблагодари на ЕУ за помошта кон Србија, особено на претседателката на Европската комисија Урсула фон дер Лајен и на претседателот на Европскиот совет Антонио Кошта.
Сепак, тој укажа и на „долготрајниот замор“ што постои и кај одредени земји членки и кај земјите кандидати.
Потсети дека Србија кандидатскиот статус го добила во 2012 година, а пристапните преговори ги започнала во 2014 година.
„Граѓаните на Србија затоа со право очекуваат појасна перспектива, поконкретни резултати од процесот во кој нашата земја учествува повеќе од една деценија“, рече Вучиќ.
Бидејќи, како што рече, нема најави дека новото големо проширување на ЕУ ќе следи во блиска иднина, Србија предложила постепено вклучување на Западен Балкан во единствениот европски пазар и пристап до шенгенскиот простор и пред полноправното членство.
Тоа, нагласи тој, не би било замена за членството ниту откажување од европските амбиции, туку начин граѓаните и економијата на регионот да ги почувствуваат конкретните придобивки од интеграцијата.
Белград нема да избира меѓу старите и новите пријателства
Вучиќ истакна дека европскиот пат на Србија не подразбира откажување од традиционалните пријателства.
Тој наведе дека Белград е еден од ретките европски главни градови од кој има директни летови за Соединетите Американски Држави, Кина и Русија.
Посебно му се заблагодари на кинескиот претседател Си Џинпинг за помошта за време на пандемијата на коронавирусот и за големите кинески инвестиции во Србија.
Тој изрази и надеж дека разговорите меѓу Си Џинпинг и Доналд Трамп ќе бидат продуктивни и ќе придонесат за стабилизација на светските прилики.
Србија, додаде тој, продолжува да ги развива односите и со традиционалните пријатели во Африка, Азија и Латинска Америка.
Потсети и на врските со Движењето на неврзаните и на првата конференција на ова движење, одржана во Белград во 1961 година.
„Србија верува дека државите можат да имаат свој јасен курс, сопствени интереси, а да не им ја затвораат вратата на оние со кои не се согласуваат за сè“, рече тој.
„Во свет во кој би разговарале само со оние што мислат исто како нас, немаше да имаме многу потреба од дипломатија.“
„Слободата и независноста во одлучувањето се највисоки вредности за Србија“
Претседателот нагласи дека слободата и независноста во донесувањето одлуки се меѓу најважните вредности на Србија.
Тој предупреди на свет во кој силата повторно станува сè поотворено средство на политиката, воените буџети растат, конфликтите се множат, системите за контрола на вооружувањето слабат, а каналите за комуникација исчезнуваат токму кога се најпотребни.
Поради тоа, како што рече, неопходно е да се постави прашањето каде се Обединетите нации во таков свет.
За реформа на ОН и поголемо влијание на Африка и земјите во развој
Вучиќ оцени дека Советот за безбедност често е блокиран токму во кризите во кои би требало да биде најактивен, додека другите делови од системот на ОН се соочуваат со финансиски притисоци, преклопување на надлежностите и бирократизација.
Тоа, сепак, не значи дека Обединетите нации се помалку потребни.
„Сè уште ни се потребни, и тоа уште повеќе, но мора да бидат поефикасни, понасочени и поспремни да се занимаваат со актуелните прашања“, рече Вучиќ.
Тој потсети дека државите осум децении не доаѓале во ОН затоа што имале исти интереси, туку затоа што разбрале дека цената на решавањето на несогласувањата со оружје е превисока.
Затоа Србија ја поддржува реформата на ОН и се залага за порепрезентативен Совет за безбедност, со поголема застапеност на земјите во развој, особено африканските држави, но и со посоодветна регионална застапеност.
Вештачката интелигенција како нов глобален предизвик
Другиот голем предизвик, покрај мирот и безбедноста, е технолошката трансформација, порача српскиот претседател.
Вештачката интелигенција, како што наведе, веќе ги менува економијата, образованието, медицината, безбедноста, пазарот на труд и начинот на функционирање на државите.
Таа може да донесе огромна корист за човештвото, но и да ги продлабочи нееднаквостите, да овозможи нови форми на манипулација и да создаде ризици какви што до пред неколку години не можеле ниту да се замислат.
Вучиќ потсети дека за време на претседавањето на Србија со Глобалното партнерство за вештачка интелигенција во 2025 година, еден од приоритетите бил поврзувањето на технолошкиот напредок со безбедноста, човековите права и владеењето на правото.
Белградската министерска декларација, додаде тој, добила поддршка од 44 земји членки и од Европската Унија.
„Колку што технологијата е помоќна, толку луѓето што управуваат со неа мора да бидат поодговорни“, порача Вучиќ.
Светот, како што наведе, ќе располага со сè понапредни алгоритми, квантни компјутери, беспилотни системи и вештачка интелигенција способна за неколку секунди да обработи нешто за што порано биле потребни години.
Но, ако правилата се применуваат селективно, предупреди тој, самиот технолошки напредок нема да го направи светот побезбеден.
„Не смееме да ги менуваме правилата од случај до случај“
За светот одговорно да управува со промените што доаѓаат, најпрво мора да се зацврстат темелите на меѓународниот поредок, порача Вучиќ.
Како темели ги наведе суверенитетот и еднаквоста на државите, територијалниот интегритет и забраната за употреба на сила, освен во случаите јасно предвидени со Повелбата на ОН.
„Не смееме да ги менуваме правилата од случај до случај“, нагласи тој.
Повик до светот за ЕКСПО 2027 во Белград
На крајот од обраќањето, Вучиќ им се заблагодари на државите што го потврдиле учеството на Специјализираната изложба ЕКСПО 2027 во Белград.
Изложбата ќе се одржи под мотото „Играј за човештвото: спорт и музика за сите“.
„Во Белград ќе се сретнат културата, науката, спортот, технологијата, економијата и младите луѓе од сите делови на светот“, рече Вучиќ и порача дека Србија се радува на доаѓањето на голем број држави чии претставници биле во салата на Генералното собрание.
„Довербата не се враќа со декларации, туку со сопствени постапки“
Вучиќ го заврши говорот со порака за довербата и одговорноста.
„Нема да ја вратиме довербата со големи декларации ако по нив продолжиме како и порано. Секој од нас мора да почне од сопствените одлуки“, рече тој.
Србија тоа, како што наведе, се обидува да го прави преку зачувување на мирот во регионот, учество во мировни мисии, помагање на другите кога се загрозени, разговори и со оние со кои не се согласува и исполнување на преземените обврски.
„Она што ќе ја врати довербата во меѓународното право и во Организацијата на Обединетите нации се повеќе потези како овие“, заклучи српскиот претседател.
