Пишува: Маја Дургутова член на Сектор Политичка економија при политичката партија Левица
Во изминатите неколку години јавноста се навикна да ја поврзува инфлацијата со војните, енергетската криза и нарушените синџири на снабдување. Но, глобалната економија денес се соочува со уште еден фактор кој сè почесто ја обликува цената на животот – климата.
Предупредувањата за силен Ел Нињо повторно ја отвораат дебатата дали светот е пред нов ценовен шок на храната. Прашањето, сепак, не е дали ќе има влијание, туку колку економиите се подготвени да се справат со него.
Во политичката економија одамна е познато дека храната не е само пазарна категорија. Таа е прашање на национална безбедност, социјална стабилност и политичка легитимност. Историјата покажува дека многу економски кризи започнале токму со раст на цените на основните прехранбени производи, а незадоволството на граѓаните често се претворало во политичка нестабилност.
Ел Нињо е природен климатски феномен, но неговите последици се далеку од природни кога станува збор за економијата. Продолжени суши, екстремни температури и поплави ги намалуваат приносите во некои од најголемите земјоделски региони во светот. Кога ќе се намали производството на ориз, пченица, пченка, шеќер, кафе или какао, тоа не останува локален проблем. Во глобализираниот економски систем секое нарушување на понудата брзо се претвора во повисоки цени на светските берзи, а потоа и во маркетите ширум светот.
Она што денес ја прави ситуацијата посложена е фактот што светската економија сè уште не е целосно закрепната од претходните кризи. Иако инфлацијата во многу земји почна постепено да се стабилизира, структурните слабости остануваат. Транспортот, енергијата, логистиката и производствените трошоци и понатаму се чувствително повисоки отколку пред пандемијата. Во такви услови, секој нов шок има многу поголем ефект отколку што би имал во период на стабилна економија.
Дополнителен предизвик претставува и геополитичката неизвесност. Светот постепено се движи кон нов модел на економски блокови, во кој државите сè повеќе размислуваат за сопствената прехранбена сигурност. Ограничувањето на извозот на одредени производи, создавањето стратешки резерви и протекционистичките политики веќе не се исклучок, туку стануваат сè почеста пракса. Тоа дополнително го намалува просторот за брза стабилизација на пазарите кога ќе се појави криза.
За Европа ова претставува сериозен тест. Иако располага со силно земјоделство, европскиот пазар одамна е интегриран во глобалните текови. Недостатокот на суровини или намаленото производство во Азија, Јужна Америка или Австралија неизбежно се чувствува и на европскиот континент. Прашање на време е кога Европа ќе биде погодена и со каков интензитет.
За Македонија ризикот е уште поизразен. Малите и увозно зависни економии традиционално се најранливи на вакви глобални потреси. Домашниот пазар нема доволна големина за самостојно да ги амортизира ценовните шокови, а куповната моќ на населението останува ограничена. Затоа и релативно умерено покачување на цените на храната има значително посилен социјален ефект отколку во економски посилните држави.
Оттука, прашањето повеќе не треба да биде како да се контролираат цените откако кризата ќе започне, туку како да се намали изложеноста на идните ризици. Тоа подразбира долгорочни политики за развој на домашното земјоделство, инвестиции во системи за наводнување, модернизација на производството, зајакнување на стоковите резерви и диверзификација на увозните пазари. Овие мерки не се само економски, туку и стратешки.
Климатските промени одамна престанаа да бидат исклучиво еколошко прашање. Денес тие директно влијаат врз инфлацијата, буџетите на домаќинствата, монетарната политика и економскиот раст. Централните банки можат да ја контролираат побарувачката преку каматните стапки, но не можат да создадат дожд во сушните региони ниту да спречат поплави што ги уништуваат посевите. Токму затоа климатските ризици стануваат нова економска реалност со која ќе мора да живееме.
Во современата политичка економија се покажува дека најуспешни не се оние држави што најдобро реагираат на кризите, туку оние што најдобро ги предвидуваат. Ако предупредувањата за нови климатски потреси се сфатат навреме, тие можат да бидат повод за стратешки промени, а не само уште една причина за загриженост.
Храната отсекогаш била повеќе од економска категорија. Таа е основа на социјалниот мир, политичката стабилност и економската сигурност. Затоа секој сигнал што укажува на можен нов глобален ценовен шок заслужува сериозно внимание, не заради создавање страв, туку заради носење навремени и одговорни политики.
