- Став на Андреа Јанков
Капитализмот често се претставува како природен и неизбежен економски систем, како врв на човечкиот развој и најдобар механизам за распределба на ресурсите. Неговите бранители зборуваат за слободен пазар, претприемништво, иновации и индивидуална слобода. Но, зад овие привлечни поими стои една многу поедноставна и многу посурова логика, максимизирање на профитот без оглед на пошироките општествени последици.
Во суштината на капитализмот не се наоѓа ниту човекот, ниту заедницата, ниту природата. Во неговото јадро стои капиталот и неговата постојана потреба да се зголемува.
Претпријатие кое не го максимизира профитот ризикува да биде потиснато од конкуренцијата која тоа го прави поагресивно. Затоа капитализмот не е систем кој ги наградува најдобрите луѓе, туку систем кој ги наградува најуспешните во создавањето профит.
Основната формула е едноставна, со најмал можен трошок да се произведе нешто што ќе се продаде по највисока можна цена. Од тука произлегуваат речиси сите противречности на модерниот капитализам.
Работникот во оваа логика не е човек со семејство, надежи и достоинство, туку производствен трошок. Платата не се гледа како средство за пристоен живот, туку како расход што треба да се минимизира. Токму затоа ниту едно од работничките права не било доброволен подарок од капиталот. Осумчасовното работно време, викендот, платениот одмор, заштитата при работа и социјалното осигурување се резултат на децении борби, штрајкови и политички притисок.
Историјата на капитализмот не започнува со слободни пазари и претприемништво, туку со оградување на заедничката земја, колонијализам, детски труд и експлоатација на милиони луѓе. Работничките права не се производ на капитализмот, туку ограничувања кои општеството морало да му ги наметне за да ги ублажи неговите најразорни последици.
Истата логика важи и за природата. Заштитата на животната средина претставува трошок, исто како што трошок се филтрите, пречистителните станици и безбедното складирање на отпадот. Доколку не постои државна регулатива и инспекциски надзор, секоја фирма има економски мотив да ги избегне овие расходи. Не затоа што менаџментот е составен од нужно лоши луѓе, туку затоа што системот ги наградува оние кои произведуваат поевтино и побрзо.
Токму затоа е мит дека пазарот сам се регулира. Онаму каде што државата се повлекува, профитниот мотив не создава автоматски општествена одговорност. Напротив, историјата покажува дека создава услови во кои загадувањето, небезбедните производи и уништувањето на природата стануваат рационални деловни одлуки.
Историјата на индустријата е полна со примери каде профитот бил ставен пред здравјето на луѓето. Од азбестот, за чија штетност компаниите знаеле со децении, до нафтените катастрофи и токсичниот отпад што завршувал во реки и почви, профитот често бил поважен од последиците. Загадени реки, канцерогени материјали и уништени екосистеми не се несреќни исклучоци, туку последици од систем кој ги пресметува трошоците во финансиски извештаи, а не во човечки животи.
Ниту храната не е исклучок. Капитализмот не произведува нужно најздрава храна, туку најпрофитабилна. Производителот е мотивиран да користи поевтини состојки, поевтини суровини и производствени процеси кои ја намалуваат цената и ја зголемуваат продажбата. Само стандардите, инспекциите и заканата од санкции го ограничуваат тој импулс.
Да не постоеја овие механизми, не би можеле да бидеме сигурни ниту во воздухот што го дишеме, ниту во водата што ја пиеме, ниту во храната што ја ставаме на маса пред своите деца.
Тука веќе влегува улогата на маркетингот. Во идеализираната претстава за пазарот, потрошувачот рационално избира помеѓу производи врз основа на нивниот квалитет. Во реалноста, огромен дел од современата економија е посветен на создавање желби кои претходно не постоеле.
Маркетингот во современиот капитализам одамна престанал да биде средство за информирање. Неговата вистинска функција е да произведува незадоволство и постојано да создава нови потреби кај луѓето. Системот не може да опстане ако граѓаните се задоволни со она што го имаат. Тој зависи од постојано чувство дека секогаш ни недостига уште нешто.
Луѓето ретко купуваат само производ. Купуваат чувство на статус, сигурност, припадност или успех. Антонио Грамши предупредуваше дека владејачките класи не доминираат само преку економска моќ, туку и преку културна хегемонија, преку способноста сопствените интереси да ги претстават како општ интерес на сите. Токму затоа денес често се смета за природно човековата вредност да се мери преку неговата потрошувачка моќ, а не преку неговиот придонес кон заедницата.
Друг фундаментален проблем е што капитализмот постепено ги претвора човечките потреби во стока. Областите што традиционално биле сфаќани како јавни добра, здравството, образованието и домувањето, сè почесто се третираат како пазари. Дури и состојби како староста, болеста или осаменоста се претвораат во можности за создавање профит.
Прашањето повеќе не е што му е потребно на општеството, туку од што може да се заработи.
Оттука произлегува и феноменот на растечка нееднаквост. Капиталот има тенденција да се концентрира. Оној кој има повеќе капитал може да инвестира повеќе, да купи повеќе средства, да вработи повеќе луѓе и да оствари уште поголем профит. Со текот на времето богатството не се распределува рамномерно, туку се акумулира во сè помал број раце.
Затоа капитализмот не произведува само богатство, туку истовремено произведува и сиромаштија. Богатството на врвот и несигурноста на дното не се одвоени појави, туку два дела од истиот процес.
Политичката еднаквост губи дел од својата смисла кога економската моќ е концентрирана до степен што мал број луѓе можат да влијаат врз медиумите, институциите и јавниот дискурс повеќе отколку милиони граѓани.
На крајот се појавува најголемата противречност. Капитализмот зависи од бесконечен раст, но функционира на планета со конечни ресурси. Потребата секоја година да се произведува повеќе, да се продава повеќе и да се троши повеќе неизбежно доаѓа во судир со ограничувањата на природниот свет. Шумите, реките, плодната почва и атмосферата не се неисцрпни, без оглед на тоа што економската логика на системот постојано претпоставува дека се.
Затоа критиката на капитализмот не е критика на претприемништвото, креативноста или човечката иницијатива, туку на систем во кој профитот е поставен како највисока вредност, а човекот и природата се сведени на средства за негово остварување.
Повторно да го цитирам Грамши: „Стариот свет умира, новиот свет се бори да се роди. Сега е време на чудовишта.“ Денес овие зборови звучат подеднакво актуелно. Во свет во кој профитот вреди повеќе од трудот, во кој финансиските пазари вредат повеќе од човечките животи, а економскиот раст се става пред опстанокот на природата, чудовиштата не се исклучок туку претставуваат логичен производ на системот.
Прашањето не е дали капитализмот може да се реформира. Прашањето е колку долго човештвото ќе може да ги поднесува последиците од систем кој профитот го става над човекот, а акумулацијата на капитал над потребите на општеството.
