Пишува: Виктор Боројевиќ- член на Црвена Младина и студент на Економски факултет
Ми се чини дека денес сè повеќе млади луѓе не се прашуваат „каде сакам да работам?“, туку „дали воопшто имам шанса ако немам врски?“. Тоа е една од најтажните реалности со кои се соочува нашата генерација. Како студент на Економски факултет и како некој што има работено во приватниот сектор, одблиску сум видел како непотизмот постепено ја убива мотивацијата кај младите луѓе, особено кај оние што искрено веруваат во трудот, образованието и сопствените способности.
Во земји со слаби институции и високо ниво на партизација, често се случува работното место да не го добие најспособниот, туку најповрзаниот кандидат. Таа појава не е само неправда кон поединецот, туку и сериозен економски проблем што го кочи развојот на целото општество.
Непотизмот денес е толку нормализиран што многу млади веќе и не се изненадуваат кога ќе слушнат дека некој бил примен „преку човек“. Напротив, тоа станува очекувано. Се создава чувство дека дипломата, знаењето и искуството имаат помала вредност од телефонскиот повик на некој влијателен роднина или партиски функционер. Кога млад човек ќе испрати десетици биографии, ќе оди на интервјуа и повторно ќе биде одбиен, а потоа ќе дознае дека местото било резервирано за „нечиј човек“, природно е да почувствува разочараност и обесхрабреност.
Особено загрижува фактот што оваа појава не е ограничена само на јавниот сектор. Иако често се зборува за партиски вработувања во институциите, непотизмот е присутен и во приватните компании. Како поранешен вработен во приватниот сектор, сум сведочел на ситуации каде што одредени лица биле привилегирани без реална основа, побрзо напредувале, добивале подобри позиции или биле заштитени од одговорност, не поради резултати, туку поради лични врски. Тоа создава токсична работна средина во која способните луѓе се чувствуваат потценето и заменливо.
Кога една компанија или институција вработува луѓе според лични односи наместо според компетенции, таа всушност сама си нанесува штета. Неспособен кадар значи пониска продуктивност, полоши услуги и помал економски раст. Од економски аспект, непотизмот претставува неефикасна алокација на човечки капитал. Наместо најквалитетните кадри да бидат на позиции каде што можат најмногу да придонесат, местата ги заземаат луѓе што можеби воопшто не ги исполнуваат условите.
Но можеби најголемата последица е психолошката. Кога млад човек постојано гледа дека успехот не зависи од трудот, туку од врските, тој почнува да ја губи вербата во системот. А кога ќе се изгуби вербата, се губи и мотивацијата. Многу млади денес не се невработени затоа што не сакаат да работат, туку затоа што се уморни од чувството дека шансите не се еднакви. Дел од нив се повлекуваат и престануваат активно да бараат работа, а друг дел почнуваат да размислуваат само за заминување од државата.
Токму затоа „одливот на мозоци“ не треба да се гледа само како финансиски или демографски проблем, туку и како последица на неправедниот систем. Кога државата не им нуди фер можности на младите, таа практично ги турка кон странство. Таму, барем според нивната перцепција, постои поголема веројатност успехот да зависи од способностите, а не од презимето. Иако ниедна земја не е целосно ослободена од непотизам, разликата е во тоа што кај нас многумина веќе го сметаат за правило, а не за исклучок.
Дополнителен проблем е што непотизмот создава култура на молчење и прифаќање. Луѓето често знаат дека нешто е неправедно, но не реагираат бидејќи стравуваат дека ќе ги изгубат сопствените шанси. На тој начин системот сам се одржува. Младите растат со порака дека не е доволно да бидеш способен мора да „познаваш луѓе“. Тоа е опасна порака што ги демотивира оние што сакаат чесно да се докажуваат.
Како студент по економија, верувам дека секоја држава што сака развој мора да инвестира во мерит систем систем во кој најдобрите добиваат можност. Тоа не е само морално прашање, туку економска потреба. Компаниите што вработуваат квалитетен кадар имаат подобри резултати, а општествата што создаваат еднакви шанси имаат поголема доверба, иновации и економски раст.
Секако, не може целата вина да се префрли само на институциите или работодавачите. И младите понекогаш се обесхрабруваат пребрзо, а дел од нив прифаќаат дека врските се единствениот начин за успех. Но проблемот е што системот често ги тера така да размислуваат. Ако постојано гледаш дека некој со помалку знаење добива повеќе можности само поради познанства, тешко е да останеш мотивиран. Сепак, мислам дека решението не е во целосно откажување. Потребни се поголема транспарентност при вработувањата, јасни критериуми и институции што навистина ќе функционираат. Компаниите треба да разберат дека непотизмот можеби краткорочно им изгледа практичен, но долгорочно ги слабее. А младите треба да продолжат да инвестираат во своето знаење и вештини, дури и кога системот не изгледа фер.
На крајот, најопасното нешто што непотизмот го прави не е тоа што му дава работа на некој неспособен. Најопасно е што кај способните млади луѓе создава чувство дека нивниот труд нема вредност. А општество во кое младите ја губат надежта е општество што полека ја губи и својата иднина.
