Градовите во Македонија се соочуваат со сериозен недостиг од зелени површини, а институционалната неусогласеност, масовната урбанизација и слабото планирање ја загрозуваат зелената инфраструктура – покажува најновиот извештај на Државниот завод за ревизија (ДЗР), кој ја анализираше успешноста на урбанистичкото планирање на зеленилото во урбаните општини.
Според ревизорите, 22 од 34 општини со седиште во град не го исполнуваат препорачаниот стандард од 25 квадратни метри зеленило по жител, а ниту една општина не ги задоволува законските одредби од член 19 на Законот за урбано зеленило. Само две општини – Град Скопје и Охрид – имаат усвоено стратегии за развој на зелената инфраструктура, а три општини располагаат со Зелен катастар во форма на ГИС-портал (Скопје, Кавадарци и Охрид).
Клучни проблеми: законски доцнења, слаба координација и нефункционални податоци
Ревизорите утврдија дека мерките и политиките на централната и локалната власт не обезбедуваат ефикасно планирање на зелената инфраструктура. Доцнењето на новиот Просторен план на државата за повеќе од четири години, нефункционалните податоци и неажурираните стратешки документи доведуваат до нереални урбанистички решенија.
Во периодот 2020–2024 година, 77% од постапките за донесување детален урбанистички план (ДУП) не биле завршени во предвидениот рок. Само 8 од 34 општини имаат активни генерални урбанистички планови (ГУП), додека 24 општини работат со застарени планови, а 2 воопшто немаат ГУП.
Ревизијата посочува дека одделувањето на просторното и урбанистичкото планирање и недостатокот од координација меѓу институциите доведува до паралелни и неповрзани информациски системи, што сериозно ја отежнува работата и планирањето.
Приватни интереси над јавниот: Планови финансирани од инвеститори
Загрижувачки е и фактот што во голем дел од општините урбанистичките планови се финансирани од приватни инвеститори, при што јавниот интерес често е потиснат во корист на профитабилни урбани проекти. Во 48% од годишните програми на општините за финансирање на планови, средствата доаѓаат од заинтересирани правни и физички лица.
Дополнително, 18 општини не донеле годишни програми за одржување и подигање на зеленило, а 80% немаат донесено одлуки за наплата на надоместок за одржување на зелени површини. Само мал дел ги наплатуваат таксите за поставување рекламни паноа на зелени површини.
Теренски податоци: Дронски снимки откриваат – центри без паркови
Дронските снимки користени за потребите на ревизијата покажуваат загрижувачка состојба во централните зони на градовите, каде недостасуваат јавни зелени површини кои се клучни за здрава животна средина и намалување на загаденоста.
Неколку примери:
- Општините Чаир и Кисела Вода учествуваат со само 3% од урбаното зеленило на Град Скопје.
- Во Штип, од предвидени 16,9% зелени површини во ГУП-от, реално се одржуваат само 0,39% од вкупната површина.
- Тетово нема градски парк, а работи по генерален план стар над 20 години (2003–2013).
Контрола без ефект: Закони постојат, но никој не ги спроведува
ДЗР посочува и на слаб надзор и неефикасен мониторинг од страна на Министерството за животна средина и општините. Во периодот од 2021 до 2024 година воопшто не се изработени извештаи за состојбата со зеленилото, глобите за прекршителите се намалени, а во многу случаи воопшто не се изрекуваат казни.
Препораки: Време е за системски пристап
Ревизорите повикуваат на итни институционални реформи, подобра координација, јасна правна рамка, транспарентни процедури и стратегиски пристап кон урбаното зеленило.
Без итна акција, градовите ќе продолжат да се гушат во бетон, на штета на здравјето на граѓаните и квалитетот на животот.
